/ Քաղաքական / <<Սևրի սինդրոմ>> կամ Թուրքիայի 100֊ամյա մղձավանջը

<<Սևրի սինդրոմ>> կամ Թուրքիայի 100֊ամյա մղձավանջը



Լրահոս

Երևանը հավատարիմ է մնում բանակցային գործընթացին. Արա Այվազյան
27.02.2021 | 17:08   ***
Երևանը հավատարիմ է մնում բանակցային գործընթացին. Արա Այվազյան
Կաննում բացվել է ստորջրյա արվեստի անվճար թանգարան
27.02.2021 | 17:01   ***
Կաննում բացվել է ստորջրյա արվեստի անվճար թանգարան
ArmnewsOnline TV Youtube chanel
Ուկրաինայի հիվանդանոցներից մեկում պայթյուն է որոտացել
27.02.2021 | 16:48   ***
Ուկրաինայի հիվանդանոցներից մեկում պայթյուն է որոտացել
Դանակահարություն Վանաձորում. 1 անձ ձերբակալվել է
27.02.2021 | 16:45   ***
Դանակահարություն Վանաձորում. 1 անձ ձերբակալվել է
Կորոնավիրուսի մեկ դեպքի պատճառով Նոր Զելանդիայի խոշորագույն քաղաքում կսահմանվի կարանտին
27.02.2021 | 16:42   ***
Կորոնավիրուսի մեկ դեպքի պատճառով Նոր Զելանդիայի խոշորագույն քաղաքում կ...
Ստրասբուրգում հասարակական տրանսպորտն անվճար կդառնա երեխաների համար
27.02.2021 | 16:36   ***
Ստրասբուրգում հասարակական տրանսպորտն անվճար կդառնա երեխաների համար
Ինչպե՞ս կարելի է գնահատել Հայաստանի ներքաղաքական խմորումները. քաղաքագետներ
27.02.2021 | 16:22   ***
Ինչպե՞ս կարելի է գնահատել Հայաստանի ներքաղաքական խմորումները. քաղաքագե...
Իրանում 1 օրում գրանցվել է կորոնավիրուսից մահվան 81 դեպք
27.02.2021 | 16:15   ***
Իրանում 1 օրում գրանցվել է կորոնավիրուսից մահվան 81 դեպք
ՀՀ նախագահն առայժմ որոշում չի կայացրել ԶՈՒ ԳՇ պետին պաշտոնից ազատելու առաջարկության հետ կապված
27.02.2021 | 16:09   ***
ՀՀ նախագահն առայժմ որոշում չի կայացրել ԶՈՒ ԳՇ պետին պաշտոնից ազատելու ...
Հնդկաստանը երկարաձգել է կորոնավիրուսով պայմանավորված սահմանափակումները
27.02.2021 | 15:47   ***
Հնդկաստանը երկարաձգել է կորոնավիրուսով պայմանավորված սահմանափակումները
Ազգային ժողովի շենքի դիմաց մեկնարկել է «Հայրենիքի փրկության շարժման» հանրահավաքը
27.02.2021 | 15:38   ***
Ազգային ժողովի շենքի դիմաց մեկնարկել է «Հայրենիքի փրկության շարժման» հ...
Գերագույն հոգևոր խորհուրդը եզրափակել է քառօրյա ժողովը
27.02.2021 | 15:35   ***
Գերագույն հոգևոր խորհուրդը եզրափակել է քառօրյա ժողովը
ԱՄՆ-ում ինքնաթիռի կործանման հետևանքով 3 մարդ է մահացել
27.02.2021 | 15:31   ***
ԱՄՆ-ում ինքնաթիռի կործանման հետևանքով 3 մարդ է մահացել
Հայաստանի և Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարները հեռախոսազրույց են ունեցել
27.02.2021 | 15:28   ***
Հայաստանի և Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարները հեռախոսազրույց են ուն...
Արմեն Սարգսյանն ու Օնիկ Գասպարյանը կրկին հանդիպել են, այս անգամ՝ նախագահականում. 168.am
27.02.2021 | 15:20   ***
Արմեն Սարգսյանն ու Օնիկ Գասպարյանը կրկին հանդիպել են, այս անգամ՝ նախագ...
Արա Այվազյանը հայ գերիներին վերադարձնելուց հրաժարվելը միջազգային իրավունքի խախտում է համարում
27.02.2021 | 15:15   ***
Արա Այվազյանը հայ գերիներին վերադարձնելուց հրաժարվելը միջազգային իրավո...
Թուրքիան և Ադրբեջանը օտարերկրյա վարձկաններին պետք է անհապաղ դուրս բերեն տարածաշրջանից. Այվազյան
27.02.2021 | 15:10   ***
Թուրքիան և Ադրբեջանը օտարերկրյա վարձկաններին պետք է անհապաղ դուրս բերե...
Նախագահ Արմեն Սարգսյանը հանդիպել է ԱԺ խմբակցություններում չընդգրկված մի խումբ պատգամավորների հետ
27.02.2021 | 15:02   ***
Նախագահ Արմեն Սարգսյանը հանդիպել է ԱԺ խմբակցություններում չընդգրկված մ...
Արա Այվազյանը Թուրքիան բացասական գործոն է համարում ԼՂ հակամարտությունում
27.02.2021 | 14:57   ***
Արա Այվազյանը Թուրքիան բացասական գործոն է համարում ԼՂ հակամարտությունո...
ԱՄՆ-ն Սաուդյան Արաբիայի դեմ պատժամիջոցներ է սահմանել Խաշոգջիի սպանության պատճառով՝ շրջանցելով գահաժառանգ արքայազնին
27.02.2021 | 14:47   ***
ԱՄՆ-ն Սաուդյան Արաբիայի դեմ պատժամիջոցներ է սահմանել Խաշոգջիի սպանությ...
Արցախի Հանրապետությունը չի կարող լինել Ադրբեջանի մաս. Արտակ Բեգլարյան
27.02.2021 | 14:38   ***
Արցախի Հանրապետությունը չի կարող լինել Ադրբեջանի մաս. Արտակ Բեգլարյան
Սանկտ Պետերբուրգում անհայտ անձինք ձյունով մարել են անմար կրակը
27.02.2021 | 14:29   ***
Սանկտ Պետերբուրգում անհայտ անձինք ձյունով մարել են անմար կրակը
Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը չի կարող ճնշվել կամ սառեցվել ուժի միջոցով. Արա Այվազյան
27.02.2021 | 14:25   ***
Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքը չի կարող ճնշվել կամ սառեցվել ուժ...
Պարգևներով, կոչումներով այդ հակասությունները փորձ էր արվում մեղմել. քաղաքագետը ներքաղաքական զարգացումների մասին
27.02.2021 | 14:18   ***
Պարգևներով, կոչումներով այդ հակասությունները փորձ էր արվում մեղմել. քա...
«Երևանը չի հրաժարվում Բաքվի հետ երկխոսությունից, բայց անհրաժեշտ է համապատասխան մթնոլորտ, օրակարգի ձևավորում»․ Արա Այվազյանը` «ՌԻԱ Նովոստի»-ին
27.02.2021 | 14:03   ***
«Երևանը չի հրաժարվում Բաքվի հետ երկխոսությունից, բայց անհրաժեշտ է համա...
Հարուցվել է քրեական գործ 3 «օրենքով գողի» նկատմամբ
27.02.2021 | 13:49   ***
Հարուցվել է քրեական գործ 3 «օրենքով գողի» նկատմամբ
Հայաստանի արտգործնախարարը գնահատել է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները
27.02.2021 | 13:46   ***
Հայաստանի արտգործնախարարը գնահատել է Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները
Թուրքմենստանի նախագահը անուններ է տվել Աշխաբադի 140-ամյակի օրվա առաջին նորածիններին
27.02.2021 | 13:43   ***
Թուրքմենստանի նախագահը անուններ է տվել Աշխաբադի 140-ամյակի օրվա առաջին...
Կրկնակի վրաերթ Երևանում՝ Մալաթիայում գործող «Երևան Սիթիի» դիմաց․ կա 1 զոհ, 1 վիրավոր
27.02.2021 | 13:37   ***
Կրկնակի վրաերթ Երևանում՝ Մալաթիայում գործող «Երևան Սիթիի» դիմաց․ կա 1 ...
Եվրահանձնաժողովը չի կարող արգելել մասնավոր ընկերություններին ներդրումներ կատարել «Հյուսիսային հոսք-2»-ում. Բորել
27.02.2021 | 13:29   ***
Եվրահանձնաժողովը չի կարող արգելել մասնավոր ընկերություններին ներդրումն...
Բոլորը

Armnewsonlain.am զրուցել է պատմական գիտությունների թեկնածու,դոցենտ ,պատմաբան Լիլիթ Ասոյանի հետ 


-Տիկի՛ն Ասոյան նախ սկսենք պատմական ակնարկից ։1920 թվականի օգոստոսի 10-ին կնքվեց հայտնի Սևրի պայմանագիրը ի՞նչ էր այն իրենից ենթադրում ,ե՞րբ և ի՞նչ հանգամանքներում կնքվեց  պայմանագիրը։
Սևրի պայմանագիրն Առաջին աշխարհամարտի ավարտն ազդարարող Վերսալ-Վաշինգթոնյան համակարգի պայամանագրերից մեկն էր, որը  Թուրքիայի համար 1918 թվականի հոկտեմբերի 30-ի զինադադարով ավարտված Առաջին աշխարհամարտի ամփոփիչ պայմանագիր էր: Այս պայմանագրով հաղթող պետություննների բլոկը՝ Անտանտը ֆիկսում էր իր հաղթանակը, նրան տալով իրավական ձևակերպում, և, փաստորեն, նաև լուծում էր պատերազմի սկսզբին իր առջև դրված նպատակներից մեկը՝ Օսմանյան կայսրության տրոհումը, բաժանումը, որի արդյունքում պետք է ձևավորվեին նոր պետություններ, անկախություն ձեռք բերեին հպատակ ժողովուրդները (նաև հայերը), այդ թվում նաև որևէ պետության մանդաթով, հովանավորությամբ: 
Սևրի պայմանագիրը կնքնվեց 1920թ. օգոստոսի 10-ին Փարիզի Սևր արվարձանում Թուրքիայի սուլթանական կառավարության (այս հանգամանքը կարևոր է, քանզի հետագայում ի թիվս այլոց դարձավ որոշիչ պայմանագիրը չեղարկելու հարցում. Քեմալական կառավարությունը չեղյալ հայտարարեց նախկին սուլթանական կառավարության ընդունած բոլոր որոշումները) և Անտանտի պետությունների միջև: Հայաստանի հանրապետության կողմից այն ստորագրեց պատվիրակության նախագահ Ավետիս Ահարոնյանը: Պայմանագիրը կնքվում էր Հայաստանի համար բավականին ծանր թուրքական ներխուժման պայմաններում: Օգտվելով Կովկասյան ճակատի կազմալուծումից, տարածաժրջանում տիրող քաղաքական խառնաշփոթ իրավիճակից երկու անգամ ներխուժեցին Հայաստան 1918-ին և 1920-ին՝ մահ, ավեր ու թալան սփռելով իրենց ճանապարհին: Հայաստանում ստեղծվել էր նաև բարդագույն տնտեսական վիճակ. սով, համաճարակ, փախստականներ, ֆինանսական ծանր վիճակ, որի պատճառով կառավարությունը ստիպված եղավ դիմելու դաշնակից պետությունների օգնությանը: Կարծում եմ նորաստեղծ Հայաստանի առաջին հանրապետության համար Սևրի պայմանագիրը երկար սպասված խաղաղության ապահովման երաշխիքն էր, ինչպես նաև պատմական հայրենիքի վերադարձի հնարավորությունը: Սևրի պայամանգրով Հայաստանը փաստորեն ֆիքսվեց որպես հաղթող կողմ, իսկ Թուրքիան ճանաչեց Հայաստանը որպես ազատ և անկախ պետություն: 
-Ի՞նչ առնչություն ուներ Սևրի պայմանագիրը հայկական հարցի հետ:
    Եթե ելակետային համարենք այն բանաձևը, որով Հայկական հարցը լայն իմաստով հայոց պատմական հայրենիքում պետականության վերականգման հարցն է և դրան ուղղված ազգային ազատագրական պայքարը, ապա Սևրի պայմանագրով ըստ էության այդ հարցը լուծում էր ստանում վերջապես: Ճիշտ է, ոչ այն մասշտաբներով, ինչպես որ նշված էր Պողոս Նուբարի կազմած և դաշնակիցներին ուղղված “Հուշաթերթ Հայկական հարցի և Հայաստանի ազատագրման վերաբերյալ” փաստթղթում, որում գրեթե զարգացվում էր “ծովից ծով” Հայաստանի թեզը: Այնուամենայնիվ Հայաստանի առաջին հանրապետության տարածքն ընդլայնվում էր մոտ 90 հազար քառ. կմ՝ կազմելով մոտ 160 հազար քառ. կմ, ձեռք բերելով նաև մեզ համար կենսական անհրաժշետություն ունեցող ելք դեպի ծով: Ընդ որում ճշգրտվելու էին ոչ միայն Թուրքիայի (հոդվ. 89), այլև Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ սահմանները (հոդվ. 92), ինչը կարծում եմ բավականին կկայունացներ աշխրհաքաղաքական իրավիճակը տարածաշրջանում՝ զսպելով հարևան պետություների ախորժակը: Բացի այդ, Սևրի պայմանագրով Թուրքիան ճանաչում էր Հայաստանի հանրապետությունը՝ ընդունում էր վերջինիս լեգիտիմությունը և անկախ գոյության փաստը:
Միևնույն ժամանակ հարկ է նշել, որ բացի տարածքային հարցերից, քննարկվում էին նաև Օսմանյան կայսրության պատերազմի ժամանակ այլ ժողովուրդների հանդեպ կատարած հանցագործություների՝ ջարդերի, կոտորածների, դրանց կազմակերպիչներին պատժելու մասին հարցերը, ինչպես նաև իսլամացած հայերի իրավունքների պաշտպանության հարցերը: Մասնավորապես 142-րդ հոդվածով 1914 թ. նոյեմբերի 1-ից հետո բռնի դավանափոխվածները հաշվառվելու էին որպես ոչ մահմեդական: Իսկ 144 հոդվածով չեղարկվում էր 1915թ. լքված սեփականության մասին օրենքը և Թուրքիան պարտավորվում էր ստեղծել նպաստավոր պայմաններ փախստականներին իրենց օջախ վերադառնալու համար:  
-Փաստորեն սա այն կարևորագույն փաստաթուղթն էր, որով հայկական հարցին լուծում կտրվեր և հայ ժողովրդին համախմբման նոր այսպես ասած հնարավորություն կտար, սակայն հայտնի պայմանագիրը մնաց այդպես էլ թղթին գրված։Պատմական ի՞նչ զարգացումներ եղան այդ ընթացքում։
    Սևրի պայմանգիրը մեզ համար իսկապես ուներ կարևոր քաղաքական և տնտեսական նշանակություն, սակայն, ցավոք այն չիրագործվեց դրան հաջորդած մի շարք իրադարձությունների պատճառով, որոնցից էին Թուրքիայի քաղաքական կարգավիճակի փոփոխությունը՝ Թուրքիան հռչակվեց հանրապետություն քեմալական շարժման արդյունքում, Ռուսաստանի հասարակական-քաղաքական կարգի փոփոխությունը. բոլշևիկյան հեղափոխության արդյունքում այն վերածվեց Ռուսաստանի խորհրդային Հանրապետության, 1920թ. դեկտեմբերի 2-ի Երևանի պայմանագրով դադարեց գոյություն ունենալուց Հայաստանի առաջին հանարպետությունը, որն այսուհետ դարձավ խորհրդային հանրապետություն: Եվ, իհարկե, այս քաղաքական փոփոխություններն իրենց հետ բերեցին նաև նոր պայմանագրեր, այդ թվում և Սևրի պայմանագիրը չեղարկող. 1920թ. դեկտեմբերի 2-ին կնկված Ալեքսանդրապոլի պայմանգիրը, 1921թ. մարտի 16-ի Մոսկվայի, այնուհետև վերջինիս դրույթները կրկնող հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրերը:
-Տիկի՛ն Ասոյան,կարծես թե, Սևրի հայտնի պայմանագրի մասին ո՛չ նախկին, ո՛չ ներկա իշխանությունները երբևէ չեն հիշատակել մինչդեռ այն բավական կարևոր փաստաթուղթ է և գուցե հիմք՝ հայկական հարցի լուծման համար։Պատմաբաններն ի՞նչ կասեն այս մասին։
Իշխանությունների կողմից որքան ես հիշում առանձնահատուկ ելույթ նվիրված Սևրի պայամանգրին չի եղել, սակայն հարցին իրենց ելույթներում անդրադարձել են և՛ Լևոն Տեր-Պետրոսյանը, և՛ Ռոբերտ Քոչարյանը, և՛ Սերժ Սարգսյանը: Մասնավորապես Լ.Տեր-Պետրոսյանն իր “Պատերազմ թե խաղաղություն. Լրաջանալու պահը” հոդվածում արտահայտում է այն միտքը, որ առանձին այդ հարցը առաջ չի քաշել քաղաքական նկատառումներով և հայ ժողովրդին փորձանքներից հեռու պահելու գիտակցությամբ: Սակայն, միևնույն ժամանակ, մեջբերելով Համահայկական հռչակագրի համապատասխան հատվածը, շեշտում է, որ հենց պահանջատիրությունն ի նկատի ուներ, երբ իր հրաժարականի տեքստում նշել էր. «Իշխանության ճգնաժամում Արցախի հարցի արծարծումն ընդամենը պատրվակ էր։ Խնդիրը շատ ավելի խորն է եւ կապված է պետականության հիմնադրույթների... հետ»: 
Հայաստանի երկրորդ նախագահ Ռ.Քոչարյանն իր հայտնի Ստրասբուրգյան ելույթում նշեց, որ Հայաստանը դեռևս չի անդրադառնում Սևրի պայամանգրին, այդպիսով ակնարկելով, որ ցանկացած պատեհ ժամանակ Հայաստանը կարող է վերաբացել Սևրի պայմանագրի հարցը:
Իսկ Ս.Սարգսյանի դիրքորոշումը կարծում եմ ամբողջացրեց իր օրոք Հայոց ցեղասպանության 100-ամայկին ընդունված Համահայկական հռչակագիրը, որում, մասնավորապես ասված է.«…արժեվորելով…1920 թվականի օգոստոսի 10-ի Սևրի հաշտության պայմանագրի և 1920 թվականի նոյեմբերի 22-ի` ԱՄՆ-ի Նախագահ Վուդրո Վիլսոնի Իրավարար վճռի դերը և նշանակությունը Հայոց ցեղասպանության հետևանքների հաղթահարման հարցում.
- Վերահաստատում է Հայաստանի և հայ ժողովրդի հանձնառությունը՝ շարունակելու միջազգային պայքարը ցեղասպանությունների կանխարգելման, ցեղասպանության ենթարկված ժողովուրդների իրավունքների վերականգնման և պատմական արդարության հաստատման համար…»:
-Պայմանագրի կնքումից 100 տարի է անցել արդյո՞ք հնարավոր է  այժմ պահանջատեր լինել և ըստ ձեզ, ո՞րն է լինելու ներկա իշխանության քայլերը ։
Չնայած այս հարցը ավելի շատ վերաբերում է միջազգային իրավունքի մասնագետներին, այնուամենայնիվ կարծում եմ, որ պահանջատեր կարող ենք լինել մշտապես, քանզի de jure Սևրի պայմանագիրը չի վավերացվել քեմալական Թուրքիայի կողմից, բայց չի էլ չեղարկվել Հայաստանի կողմից. դրանից հրաժարվող կողմերը՝ Հայաստանի առաջին հանրապետության կառավարությունը, Խորհրդային Ռուսաստանը դրա իրավասությունը չունեին: Ալեքսանդրապոլի պայմանագիրը ստորագրող կառավարությունն իրավասություն չուներ, քանի որ Երևանի պայմանագրով Հայաստանն արդեն իսկ խորհրդայնացվել էր և Սևրի պայմանագրից հրաժարվող կառավարությունն արդեն ոչ լեգիտիմ էր: Իսկ Մոկսվայի և Կարսի պայմանագրերը ստորագրել է Խորհրդային Ռուսաստանը, որը պատերազմից դուրս էր եկել դեռևս 1918թ. մարտի 3-ին կնքված Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրով և որևէ առնչություն այդ փաստաթղթի հետ չուներ: Եվ, վերջապես, Սևրի պայմանագրի հնարավոր «վերաբացման» մասին վկայում են ոչ միայն մեր երկրի ղեկավարների ակնարկներն, այլև Թուրքիայում մեծ տարածում գտած «Սևրի սինդրոմը», որը ես կորակեի որպես պայմանագրի ստվերի հետ պայքար: Ինչ վերաբերում է Վուդրո Վիլսոնի իրավարար վճռին, ապա այն չունի վաղեմության ժամկետ և ենթակա է կատարման: Պարզապես այդ վճիռն իրագործելու համար անհրաժեշտ է դառնալ առնվազն տարածաշրջանի առաջատար պետություն թե՛ տնտեսական և թե՛ քաղաքական առումներով:

Հեղինակ՝  Կիմա Եղշատյան 


 


Հավանեցի՞ք նյութը, կիսվեք ընկերների հետ։


Կարող եք կիսվել Ձեր տպավորությամբ

0 0 0 0 0 0